شریف لک‌زایی

اخبار، گفتگوها، یادداشتها، مصاحبه ها و مقاله های دکتر شریف لک زایی

تشریح طرح حکمت سیاسی متعالیه
ساعت ۱:۱٢ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ دی ۱۳۸٩  کلمات کلیدی: گفت و شنود ، حکمت سیاسی متعالیه ، وبلاگ ، پرشین بلاگ

مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه، تاریخچه شکل‏گیری و آخرین وضعیت این طرح پژوهشی را تشریح کرد.به گزارش ایسکا، دکتر «شریف لک‏زایی»، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مدیر طرح پژوهشی حکمت سیاسی متعالیه در بیان تاریخچه شکل‏گیری طرح پژوهشی حکمت سیاسی متعالیه گفت:

اگر پذیرفته شود که در کشورمان در حوزه علوم انسانی با مشکلات و دشواری‏هایی مواجه هستیم و سال‏هاست که از نابسامانی در این حوزه در رنجیم به طور آشکار در حوزه مطالعاتی علوم سیاسی این دشواری‏ها بیشتر و افزون‏تر است. به نظر می‏رسد پس از مواجهه‏ای که با اندیشه‏های مختلف که از دوره مدرن آغاز شد، سند دانش خود را که از سال‏ها قبل دچار کهنگی و حتی پوسیدگی شده بود گم کردیم و البته تلاش‏ها برای رفو کردن و نوزایش آن نیز همواره با دشواری‏ها و مصائبی همراه بوده است. در هر حال با پیروزی انقلاب اسلامی به تعبیر فیلسوف و متأله معاصر، آیت‏الله جوادی آملی، اگرچه چند زندانی سیاسی هم آزاد شدند اما مهم‏تر از آن این بود که علوم اسلامی آزاد شدند و راه برای رشد و شکوفایی این دانش‏ها فراهم شد.

وی افزود: به نظر می‏رسد در طول سال‏های پس از پیروزی انقلاب اسلامی سوگمندانه اقدام جدی و درخوری برای تأسیس و تولید و بسط دانش‏های بومی - اسلامی انجام نگرفت و به رغم این که شرایط برای بسط و توان‏مندی علوم و دانش‏های اسلامی فراهم بود اما طرح مشخصی برای این منظور پی گرفته نشد.

لک‏زایی اظهار داشت: اگرچه پژوهش‏های پراکنده‏ای با سلایق مختلف آغاز شد اما این اقدامات نتوانست جایگاه خاصی در حوزه دانش‏های معمول جامعه کسب کند. این طرح‏های پراکنده به مرور به گونه‏ای سمت‏وسو یافت و به مقطعی رسید که به نظر رسید با توجه به پشتوانه نیروی انسانی توان‏مند، با انگیزه و با اراده می‏توان از طرح‏های جدیدی که همراه با خلاقیت و ابتکار و مبتنی بر مبانی و منابع معرفتی اسلامی است سخن گفت. طرح پژوهشی حکمت سیاسی متعالیه با چنین دغدغه‏هایی مورد توجه قرار گرفت و پی‏گیری شد.

مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه افزود: این طرح به طور ضمنی بر این دیدگاه نیز صحه می‏گذارد که نظریات و دیدگاه‏های غربی و غیر بومی مناسب جامعه اسلامی و ایرانی با پیشینه استوار فکری و فرهنگی چند هزار ساله نیست و نمی‏تواند مشکلات جامعه ما را حل کند. از این رو ضروری است به سمتی حرکت شود که ضمن سیراب شدن از مبانی معرفتی و فلسفی اسلامی و بومی بتواند مسائل و دشواری‏های موجود را حل‏وفصل و رفع‏ورجوع کند.

وی خاطرنشان کرد: البته این نگاه به کنار نهادن تمامی اندوخته‏های غربی را در سر نمی‏پروراند، بلکه در اندیشه تعامل با دنیا و جهان غرب است و راه پیشرفت را هم در چنین تعاملی می‏بیند اما تعاملی که ما نیز در آن حرفی برای ارائه داریم و به معنای واقعی تعامل است و می‏تواند از پشتوانه غنی معرفتی خویش به این سمت‏وسو میل کند.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بیان داشت: لازم می‏دانم این موضوع را با نقل‏قولی از متفکر معاصر عرب، حسن حنفی تکمیل نمایم. وی در پاسخ به این پرسش که آیا معتقدید شکل‏گیری دوباره تمدن اسلامی امکان‏پذیر است می‏گوید: «در رابطه شرق و غرب، هفت قرن، ما نقش استاد را برای غرب ایفا کردیم و هفت قرن، غرب این نقش را برای ما ایفا کرد. اما امروز غرب در آستانه توقف و پایان خود است. در چهارده قرن گذشته هر یک از ما یک دوره استاد دیگری بودیم. امروز ما در مرحله آغاز هفت قرن جدید هستیم. به عبارتی دوره سوم تاریخ ما با غرب در حرکت معکوس تمدنی در حال آغاز شدن است. در دوره جدید باید دنیای اسلام را به جایی رساند تا غرب از اسلام بیاموزد. در دو دوره گذشته غرب و دنیای اسلام چون معلم و دانش آموز بودند که استاد تلاش می‏کرد بیاموزاند و شاگرد از آموختن سرکشی می‏کرد. در تاریخ تمدن، هیچ کس معلم جاویدان نبوده است. تمدن جدیدی که در حال شکل‏گیری است از موضع آگاهی و فهم مشترک، کار را شروع کرده است. در تمدن جدید، هیچ کس بالا دست دیگری نیست. بنابراین رابطه استادی و شاگردی دیروز تمام شده است. در تمدن جدید، بیداری اندیشه و آگاهی به تاریخ اهمیت ویژه دارد.»

دکتر لک‏زایی گفت: به هر حال با چنین دغدغه‏ای و به منظور بازشناسی، بازخوانی و بازنگری میراث مکتوب تمدن اسلامی، موضوع حکمت سیاسی متعالیه در قالب یک طرح پژوهشی و در ابتدا با عنوان «وجوه سیاسی حکمت متعالیه» در سال 1383 از سوی بنده مطرح و پیشنهاد شد که تاکنون سه مرحله را پشت سر گذرانده است.

وی اظهار داشت: موضوع پژوهش به طور خاص در باب اندیشه سیاسی صدرالمتألهین از دهه هفتاد در پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی مطرح و توسط دکتر نجف لک‏زایی به انجام رسید. این اثر در سال 1381 با تأخیر زیادی چاپ و منتشر شد و بازتاب‏های مختلفی برجای گذارد. در این اثر برای نخستین‏بار دیدگاه منتقدان اندیشه سیاسی صدرالمتألهین بازخوانی و مورد ارزیابی قرار گرفته است. بی‏تردید این اثر ضمن ارائه اندیشه سیاسی صدرالمتألهین آن هم برای نخستین‏بار، در احیای دیدگاه منتقدان نیز نقشی اساسی داشته است.

مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه افزود: مرحله نخست طرح پژوهشی مذکور با مدیریت اینجانب در قالب مجموعه مقالات وجوه سیاسی حکمت متعالیه با همکاری جمعی از اساتید و پژوهشگران از سال 1384 عملاً شروع شد و خوشبختانه با نگارش مقاله توسط پژوهشگران حوزه اندیشه و فلسفه سیاسی به ثمر نشست که بحمدالله در سال 1388 چاپ و منتشر شد.

وی تأکید کرد: این مجموعه در واقع بازشناسی و تأکید بر این مسأله بود که نشان دهیم برخی از مباحث حکمت متعالیه برخوردار از ظرفیت‏های سیاسی و اجتماعی است.

به گزارش ایسکا، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: خوشبختانه در این تأکید بسیاری از اساتید فلسفه اسلامی نیز با ما همراه هستند. تنها برای نمونه دکتر ابراهیمی دینانی ضمن این که قاطعانه بر استخراج فلسفه سیاسی از حکمت متعالیه تصریح می‏کند، می‏نویسد: «اساساً مباحث حکمت متعالیه در حوزه حکمت عملی، جبر و اختیار و تأکید بر اختیار انسان، همه جلوه‏هایی از ظرفیت‏های سیاسی حکمت متعالیه است. همین تأکید بر اختیار انسانی و جایگاه مهم حکمت عملی تبعات زیادی در حرکت‏های اجتماعی و سیاسی امروز ما دارد.»

وی ادامه داد: مرحله دوم طرح پژوهشی مذکور نیز از سال 1385 با مدیریت بنده در قالب برگزاری مجموعه نشست‏ها و گفت‏وشنود با اساتید و صاحب‏نظران تداوم یافت.

به گفته مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه، این مرحله بدین منظور طراحی و انجام شد تا ضمن فضاسازی و حساس کردن جامعه علمی و اساتید و پژوهشگران برجسته کشور نسبت به موضوع پژوهش، بتواند با اخذ نظرات صاحب‏نظران به طور دقیق‏تری پرسش‏ها و نقاط خلأ و قوّت را شناسایی و روشن سازد.

وی افزود: این مرحله به حول و قوه الهی با استقبال گسترده اساتید و پژوهشگران مواجه شد تا حدی که امکانات و توان محدود ما پاسخ‏گو نبود. با این وجود تا زمان برگزاری همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه قریب سی نشست و گفت‏وگوی علمی برگزار شد که پنج نشست آن با حضرت آیت‏الله جوادی آملی بود.

لک‏زایی خاطرنشان کرد: دفتر اول مجموعه مشتمل بر چهارده نشست و گفت‏وگو تا زمان برگزاری همایش در بهمن 1387 چاپ و منتشر شد و دفتر دوم این مجموعه نیز در حال آماده سازی برای انتشار است.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: با توجه به کارهای انجام گرفته و طرح بحث در نزد نخبگان و صاحب‏نظران، مرحله سوم طرح حاضر به منظور گسترش بحث به حوزه وسیع‏تری از جامعه علمی و عمومی کردن طرح پژوهشی حکمت سیاسی متعالیه بود.

وی تأکید کرد: برگزاری همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه در واقع انجام کاری علمی و ترویجی به منظور گسترده ساختن دایره شمول مخاطبان و درگیری تعداد بیشتری با موضوع پژوهش بود که با استقبال بسیار گسترده مخاطبان حوزوی و دانشگاهی در سوم بهمن 1387 انجام گرفت.

مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه اظهار داشت: برنامه‏ریزی برای برگزاری همایش از نیمه دوم سال 1386 عملاً آغاز شد و در سوم بهمن 1387 با برگزاری همایش پایان یافت و اشراف عالی حضرت آیت‏الله جوادی آملی، حکیم متأله حکمت متعالیه معاصر، از نکات مهم و برجسته این همایش است.

به رغم تصور ما، استقبال خوبی صورت گرفت و مقالات زیادی به دبیرخانه همایش واصل شد که پس از داوری‏های متعدد توسط اعضای کمیته علمی، بخشی از مقالات که از قوت و غنای بیشتری برخوردار بود پذیرفته شد که عملاً تعداد بسیار اندکی از آنها در وقت کوتاه همایش به بحث گذارده شد.

لک‏زایی افزود: مجموعه مقالات همایش در سه مجلد در حال آماده‏سازی نهایی است که امید می‏بریم به زودی منتشر شود. افزون بر مقالات منتخب، سخنرانی‏ها و نشست‏های دو کمیسیون همایش که به طور مستقل بعدازظهر روز همایش برگزار شد، نیز در حال آماده‏سازی است که در قالب دفتر سوم نشست‏ها و گفت‏وشنودها چاپ و منتشر می‏شود.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی گفت: افزون بر مجلدات برشمرده اعم از نشست‏ها و مقالات، که بالغ بر هفت مجلد می‏شود، تعداد پنج تحقیق مستقل در زمینه حکمت سیاسی متعالیه با عناوین: مقدمه‏ای بر حکمت سیاسی متعالیه؛ مفهوم شناسی حکمت سیاسی متعالیه؛ سیاست صدرایی؛ انسان شناسی فلسفه سیاسی: مقایسه‏ای میان علامه طباطبایی و هابز؛ و در نهایت، فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی صدرالمتألهین توسط اساتید و پژوهشگران انجام گرفته است که چهار عنوان نخست در مرحله آماده‏سازی که به خواست خدا به زودی چاپ و منتشر می‏شود.

وی ابراز داشت: با همه اینها به نظر می‏رسد این طرح پژوهشی در آغازین مراحل شکوفایی خود است و همه فعالیت‏های انجام گرفته افزون بر این که در پی به معرض داوری قرار دادن موضوع پژوهش در نزد صاحب‏نظران بوده است، بدین‏منظور بوده تا نشان دهد موضوع مذکور از ظرفیت لازم برای بحث و بررسی و تأمل برخوردار است.

لک‏زایی گفت: نمی‏توان چشم بر روی هم گذارد و به انتظار معجزه نشست تا مشکلات علوم انسانی، علوم سیاسی، اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی در کشور ما حل شود. به نظر می‏رسد برای حل معضلات علمی جامعه خویش باید گام‏هایی عملی برداشت؛ اگرچه ممکن است گام‏های نخستین در جای خود هم قرار نگیرد اما می‏بایست آغاز کرد و املایی نوشت تا دیگران خطاهای آن را گوشزد کنند و به تکمیل و تصحیح و انتقاد از آن بپردازند.

به گزارش ایسکا، مدیر طرح حکمت سیاسی متعالیه خاطرنشان کرد: بهره‏گیری از دیدگاه منتقدان این ایده از ابتدا در این طرح پژوهشی لحاظ شده است. به ویژه برای برگزاری نشست و گفت‏وشنود از بسیاری از اساتید و صاحب‏نظران دعوت به عمل آمد که تعدادی از آنها با پاسخ مثبت مواجه شد.

وی افزود: البته باید توجه داشت که منتقدان حکمت سیاسی متعالیه و به ویژه اندیشه سیاسی صدرالمتألهین در سال‏های اخیر نکته تازه‏ای بر مباحث گذشته خود نیفزوده‏اند در حالی که به نظر می‏رسد بحث‏ها در صورت ایجابی خود به بسطی درخور رسیده است که نمی‏تواند از چشم منتقدان دور بماند. ضمن این که دبیرخانه همایش برای نگارش مقاله نیز از بسیاری از اساتید و پژوهشگران و صاحب‏نظران که تعدادی از آنان منتقدان این ایده هستند، به طور خاص دعوت کرد. برخی از منتقدان، عضو شورای علمی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی هستند و به طور مداوم از نظرات آنان در این طرح پژوهشی بهره گرفته می‏شود.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: چنان که گفته شد، این بحث در آغاز راه است. به ویژه به نظر می‏رسد با انتشار مجموعه‏هایی که یاد شد بر رونق بحث‏ها افزوده شود. تأکید می‏شود که این آمادگی وجود دارد که اساتید، صاحب‏نظران و پژوهشگران مباحث خود را در قالب نشست‏، گفت‏وگو، اقتراح، مقاله، تحقیق مستقل و یا نگارش رساله‏های دکتری با ما در میان بگذارند. به یقین، فضای بحث و نظر برای ارائه دیدگاه‏های آنان فراهم می‏شود و مباحث موافقان و مخالفان از سوی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی به یکسان چاپ و منتشر می‏شود.

وی اظهار داشت: در نهایت این که این طرح پژوهشی این مفروض را به طور خاص مورد نظر دارد که صدرالمتألهین به عنوان یکی از بنیان‏گذاران حکمت متعالیه و در صدر این حکمت تأثیرات زیادی برجای گذاشته است اما حکمت متعالیه در شخص صدرالمتألهین خلاصه نمی‏شود و متفکران دیگری تا امروز را می‏توان نام برد که در زمره اصحاب حکمت متعالیه به شمار می‏روند و بحث‏های این دستگاه فلسفی را به پیش برده‏اند. در دوره حاضر امام خمینی، علامه سید محمدحسین طباطبایی، استاد مرتضی مطهری، آیت‏الله جوادی آملی در زمره مشهورترین اصحاب حکمت متعالیه هستند که مباحث آنان قابل اعتنا و توجه است. در همین زمینه آیت‏الله جوادی آملی تعبیری دارند که وجه انحصاری حکمت متعالیه از صدرالمتألهین را دور می‏سازد و آن این که صدرالمتألهین به برخی از مباحث علماً و به برخی عمراً نرسید.

مدیر طرح پژوهشی حکمت سیاسی متعالیه در پایان تأکید کرد: بنده بر این باورم که در صدرالمتألهین نیز نبایستی توقف کرد. اگر او درباره حکمت سیاسی متعالیه هیچ سخنی هم نگفته باشد و حتی در آثار خود به هیچ روی از مباحث سیاسی سخنی به میان نیاورده باشد و حتی فاقد اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی هم باشد باز هم دستگاه حکمت متعالیه واجد این ظرفیت است تا با بررسی الزامات و اقتضائات آن به تأسیس حکمت یا فلسفه سیاسی متعالیه مبادرت ورزید.