شریف لک‌زایی

اخبار، گفتگوها، یادداشتها، مصاحبه ها و مقاله های دکتر شریف لک زایی

سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه: گفتگوی روزنامه ایران با شریف لک زایی
ساعت ٩:٥۳ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٠ مهر ۱۳۸٧  کلمات کلیدی: گفت و شنود ، حکمت سیاسی متعالیه ، فلسفه سیاسی ، وبلاگ

مباحث علوم انسانى، بخصوص، مباحث فلسفه و اندیشه سیاسى، در جامعه علمى ما بسیار مهجور است. نگاه هایى که به این سنخ از دانش هاى انسانى وجود دارد نگاه هاى نادرست و ناصوابى است که باید تصحیح و اصلاح شود.


ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه که از سوى پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسى پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، سوم بهمن ماه ۱۳۸۷ برگزار مى شود بهانه اى شد تا به سراغ دبیر کمیته علمى این همایش برویم و سؤالات خود را در رابطه با همایش و فلسفه سیاسى متعالیه با ایشان مطرح کنیم.

هدف شما از برگزارى همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه چیست?

همایش، اهداف مختلفى را دنبال مى کند و پیگیر است که ان شاءالله محقق شود. یک هدف اصلى که از گذشته، آن را دنبال مى کردیم این است که در جهت توانمندسازى فلسفه سیاسى حرکت کنیم و کارهاى علمى مؤثرى را انجام دهیم. با توجه به این که مسائلى راجع به مباحث فلسفه سیاسى مطرح مى شود و بحث زوال و انحطاط اندیشه سیاسى از زبان برخى از صاحب نظران اندیشه سیاسى مطرح شده در این گونه بحث ها و نیز پروژه هاى مستقلى که داریم کار مى کنیم، هدف اصلى همان تقویت و توانمندسازى فلسفه سیاسى اسلامى است. الآن وقت آن است که به میراث خود نگاه مجددى داشته باشیم و ابعاد مغفول و کمتر اندیشیده شده و یا نااندیشیده آن را مورد بازشناسى و بازخوانى و حتى بازسازى قرار دهیم.

مباحث علوم انسانى، بخصوص، مباحث فلسفه و اندیشه سیاسى، در جامعه علمى ما بسیار مهجور است. نگاه هایى که به این سنخ از دانش هاى انسانى وجود دارد نگاه هاى نادرست و ناصوابى است که به هر حال باید تصحیح و اصلاح شود.

ما به صورت خاص، حکمت متعالیه را در نظر گرفتیم؛ چرا که آخرین حکمتى است که در حوزه فلسفه اسلامى به بار نشسته و در این ۴۰۰ سال هم حداقل، بسیارى از حکماى ما پیرو، شارح، مفسر و تابع این حکمت بودند و برخى از متفکران ما هم مباحثى را در این حکمت، جلوتر برده اند نسبت به ملاصدرا که به آن، نظام و قوام بخشید. ولى در کل به نظر مى رسد که حکمت متعالیه از یک ظرفیت خوبى برخوردار است که ما بتوانیم مباحث را در قالب آن پیش ببریم. به هر حال، برآیند حکمت مشاء و حکمت اشراق در حکمت متعالیه، جمع شده است؛ منتها حکمت متعالیه را ما فقط جمع و التقاط حکمت هاى سابق، تلقى نمى کنیم، بلکه حکمت متعالیه را به مثابه دستگاهى تلقى مى کنیم که ضمن بهره گیرى از حکمت هاى پیشین، با توجه به عناصر موجود در آن، داراى ظرفیت ها و توانمندى هایى است که خیلى از آنها هنوز به منصه ظهور و بروز نرسیده است و این گونه بحث ها و پروژه ها به خصوص در قالب همایش، که به صورت عمومى هم اعلام و برگزار و مباحثش منتشر مى شود، مى تواند به این بحث، کمک شایان توجهى بکند.

یکى از ویژگى هایى که این همایش دارد، اشراف و راهنمایى هاى حضرت آیت الله جوادى آملى نسبت به موضوعات، مباحث و روند برگزارى همایش است. ما در تحقق خود همایش و این که به این نقطه برسیم که بتوانیم این همایش را برگزار کنیم پروژه هایى را قبل از آن انجام دادیم، بخصوص، بحث نشست هاى وجوه سیاسى حکمت متعالیه را داشتیم که نشست هاى بسیار خوبى برگزار شده است. بیش از ۲۰ نشست تا الآن برگزار شده است که پنج نشست آن با آیت الله جوادى آملى، به عنوان حکیم حکمت متعالیه معاصر، برگزار شده است.

حتى درباره عنوان همایش هم پیشنهادات مختلفى را خدمتشان مطرح کردیم و ایشان عنوان «سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه» را مطرح فرمودند که ما همین را به عنوان نام همایش برگزیدیم.

به عنوان شخصى که مطالعات متمرکز در حوزه حکمت متعالیه داشته اید ارتباط فلسفه سیاسى اسلامى با فلسفه هاى سیاسى رقیب خودش بویژه فلسفه سیاسى لیبرال دموکراسى را در چه چیزى مى دانید و این همایش و برگزارى آن تا چه حد شما را در این هدف کمک مى کند که بتوانید فلسفه سیاسى متعالیه را طرح و بازسازى کنید?

در مرحله نخست، فکر مى کنم که باید به مباحث بومى خودمان توجه بکنیم. در این جا نمى خواهم از فلسفه سیاسى لیبرال دموکراسى صحبت بکنم، اما ویژگى اى که فکر مى کنم در اندیشه و فکر ما و بخصوص حکمت متعالیه حضور و وجود دارد این است که ماده و معنا را و جسم و روح را با هم لحاظ و نگاه مى کند و اینها را جدا نمى بیند و جدا تلقى نمى کند. ما مى خواهیم یک فلسفه و فلسفه سیاسى داشته باشیم که بتواند ساحت مادى و ساحت معنوى را با یکدیگر لحاظ کند و ما را در پیشبرد مسائل مان یارى بدهد. بنابراین حتى شاید بتوانیم بگوییم که این گزاره معروف که در حکمت متعالیه وجود دارد و بسیارى از بزرگان این حکمت هم به آن اشاره کردند که نفس، جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاست، این گزاره، دوگانگى را از بین مى برد. تباینى وجود ندارد و روح این گونه نیست که در فلسفه مشاء که یک فلسفه بومى هم تلقى مى شود از خارج بیاید و به این جسم ملحق بشود؛ خیر؛ این روح از همین جسم در مرحله تکاملى اش تولید مى شود و به عمل مى آید و در نهایت به یک سیر تکاملى دیگرى مى رسد و به آن منتقل مى شود.

محورها و موضوعات این همایش در رابطه با چه مباحثى است و چگونه به اجماع در رابطه با این محورها دست یافتید?

موضوعات همایش در جلسات متعددى که با اعضاى کمیته علمى برگزار شد صورت نهایى به خود گرفت و آنها را در ذیل چهار محور کلیات، مفاهیم، مناسبات و تاریخ اندیشه سامان دادیم.

در قسمت کلیات طبیعتاً مباحث عام و عمومى مطرح مى شود که اساساً فلسفه سیاسى متعالیه داریم یا نداریم و تفاوت و تمایزش با فلسفه هاى رقیب، بخصوص فلسفه مشاء و فلسفه اشراق چیست. چون یک تأملى که در این جا مطرح مى شود این است که حکمت متعالیه چه وجه تمایزى با حکمت هاى رقیب بومى و اسلامى دارد. طبیعتاً یک بخش از مباحث به این مى پردازد که تمایزها را لحاظ کند. ما معتقدیم که دستگاه حکمت متعالیه، دستگاه خاص و ویژه اى است که با فلسفه مشاء و فلسفه اشراق تمایز دارد؛ اگر چه اشتراکات زیادى هم با آنها دارد، ولى نمى توانیم جداى از این دستگاه و عناصرش مباحث آن را تحلیل کنیم. طبیعتاً اصالت وجود، حرکت جوهرى و مباحث مختلف دیگرى همه باید در تحلیل مباحث حکمت متعالیه لحاظ شود؛ و نمى توان به صرف تکرار برخى مباحث در فلسفه متعالیه، آنها را فاقد اهمیت به شمار آورد.

مباحث مفاهیم و مناسبات هم به نوعى به موضوعات، مسائل و مباحثى اشاره دارد که براى ما اهمیت خاصى دارد. در محور مناسبات، بیشتر، ارتباط مناسبات مسائل و مفاهیم را لحاظ کردیم. مفاهیم هم عمدتاً مفاهیم کلیدى فلسفه سیاسى بوده که از نظر فلسفه متعالیه تحلیل شود و پژوهشگران بتوانند ظرفیت هاى آن را آشکار کنند.

بحث تاریخ اندیشه هم که روشن است و مباحثى که ما ذیل آن آوردیم؛ بخصوص در آن جا که ما سیر چهار صد ساله از ملاصدرا تاکنون را در حکمت متعالیه لحاظ کردیم که اگر نویسندگان و محققانى علاقه داشته باشند که غبار از چهره متفکران حکمت متعالیه در این چهار صد سال بردارند این جا عناوینى لحاظ شده است.

به هر حال نو بودن موضوع این همایش را متمایز کرده است که امیدوارم ان شاءالله ثمربخش بشود.

گفت و گو از: سید جواد میرخلیلی

روزنامه ایران، سه شنبه، نهم مهر 1387، شماره 4309.