شریف لک‌زایی

اخبار، گفتگوها، یادداشتها، مصاحبه ها و مقاله های دکتر شریف لک زایی

آزاداندیشی در اندیشه شهید مطهری
ساعت ۱٠:۱۳ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٢۱ اردیبهشت ۱۳٩۱  کلمات کلیدی: یادداشت ، آیت الله مطهری ، آزادی ، وبلاگ
روح کلی بحث استاد مطهری این است که با فرهنگ‌سازی و وضع قوانین مناسب و تربیت و تعلیم و تعلم صحیح بتوانیم آزاداندیشی را از سطح فردی و شخصی به یک سطح عمومی و جمعی ارتقا دهیم که خواست اکثریت باشد. استاد در بحث آسیب‌ها و موانعی که ممکن است وجود داشته باشد بحث معیشت و مسائل مادی را خیلی مهم می‌داند که در کتاب فلسفه تاریخ و سایر آثار تصریحاتی در این باره دارد که فراغت فیلسوف و هنرمند و عالم در فلسفه‌ورزی، هنرمندی و علم‌ورزی نباید به معیشت وابسته باشد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
با توجه به مباحثی که امروزه در جامعه ما بسیار مورد توجه است بحثی از اندیشه شهید مطهری که می‌توان روی آن تأکید کرد، آزاداندیشی است که استاد در مباحثات خود نگاه عمیق و همه‌جانبه‌ای به این موضوع دارد.
 
استاد از بحث آزاداندیشی بسیار دفاع کرده و نما و شمایی از ایده‌ آزاداندیشی و موانع و مواردی که می‌تواند به آن آسیب بزند، را عمدتا در آثارش مطرح کرده است.

استاد در بحث راه‌حل‌ها معتقد است که در بحث آزاداندیشی نیاز به فرهنگ‌سازی داریم البته این بیانات در جمله‌های استاد صراحت ندارد و استنباط بنده از مجموعه مباحث ایشان است.

با توجه به این‌که در مساله آزادی و آزاداندیشی عمدتا در جامعه نهادینه‌سازی نشده است بنابراین نیاز به فرهنگ‌سازی وجود دارد که آزادی در سطح عموم جامعه نهادینه‌سازی شود؛ بویژه از طریق نهادهای تعلیم و تعلم.

این‌که گفته می‌شود آزادی شخصی است یعنی در باورهای تک‌تک افراد، صاحب‌نظران و اندیشمندان ممکن است وجود داشته باشد، اما این باورها تبدیل به یک فرهنگ، عرف و مشی جاری در جامعه علمی نشده است بنابراین نیاز است که با فرهنگ‌سازی آزادی و آزاد‌اندیشی از حوزه شخصی به حوزه عمومی تغییر پیدا کند و به یک نهاد، هنجار و نرم رایج و جاافتاده‌ای در جامعه تبدیل شود.

نکته دوم قانون‌گرایی و وضع قوانین مناسب برای حمایت از آزادی و آزاداندیشی است. طبیعتا با سیاست‌های حمایت‌گونه‌ای که اتخاذ می‌شود می‌توان این بحث را بسط داد تا بتوانیم در بخش‌هایی که مورد نیاز است از آنها استفاده بیشتری ببریم.

در اینجا نقش دولتمردان و سیاستمداران موثر است، چرا که می‌توانند قواعد مناسبی را برای تضمین و تحقق آزاداندیشی در جامعه ایجاد کنند.

نکته سوم بحث تربیت و این‌که از شیوه‌های تربیتی بتوانیم برخی عادات مطلوب و مثبت را در انسان پدید بیاوریم، است که این امر خود می‌تواند به ارتقا و انتقال آزاداندیشی از سطح فردی و شخصی به سطح سازمانی و جمعی اندیشی ما کمک کند.

روح کلی بحث استاد مطهری این است که با فرهنگ‌سازی و وضع قوانین مناسب و تربیت و تعلیم و تعلم صحیح بتوانیم آزاداندیشی را از سطح فردی و شخصی به یک سطح عمومی و جمعی ارتقا دهیم که خواست اکثریت باشد.

استاد در بحث آسیب‌ها و موانعی که ممکن است وجود داشته باشد بحث معیشت و مسائل مادی را خیلی مهم می‌داند که در کتاب فلسفه تاریخ و سایر آثار تصریحاتی در این باره دارد که فراغت فیلسوف و هنرمند و عالم در فلسفه‌ورزی، هنرمندی و علم‌ورزی نباید به معیشت وابسته باشد.

این امر در حوزه گسترده‌ای می‌تواند مورد توجه قرار گیرد که اگر شرایط معیشت حداقلی و متوسطی برای اندیشمندان و صاحب‌نظران تأمین نشود طبیعتا این مشغله باعث می‌شود که با مشکلاتی روبه‌رو شوند.

ضمن این‌که ایشان معتقد است جوامع درگیر معیشت در علم و هنر کمتر رشد می‌کنند و اساسا رشد نمی‌کنند. بنابراین نیاز هست که ما این بحث را جدی بگیریم و ایشان هم در آثار خودش همین بحث را در چند اثر مورد توجه قرار داده است.

استاد در بحث‌های خود به عوام‌گرایی، عوام‌زدگی و عوام‌نگری تذکر می‌دهد و معتقد است یکی از آسیب‌هایی که می‌تواند ما را از اهداف‌مان دور کند و نگذارد ما به آن پیشرفتی که مورد نظر و مطلوب ما هست برسیم در واقع همین بحث عوام‌نگری و عوام‌زدگی و عوام‌گرایی است.

امنیت و آرامش روانی و فیزیکی جامعه در بحث آسیب‌های آزادی مهم است که صاحب‌نظران و اندیشمندان باید در این بابت دغدغه‌ای نداشته باشند تا با تضارب آرا و گفت‌و‌گو و آزادی بیان و قلم بتوانند ایده‌ها و نکته‌هایی را که مد نظرشان هست و چیزهایی را که به آن رسیدند، مطرح کنند.

جامعه علمی را از ایده‌های خودشان آگاه ‌کنند و تضارب آرایی شکل گیرد. طبیعتا اگر خواسته ما این باشد که یک نوع یکسان‌نگری در جامعه رواج پیدا کند به جایی نمی‌رسیم و حتما باید نگاه‌های رقیبی وجود داشته باشد که بتواند پرسش کند و دائم ما را به گفت‌و‌گو وادار کند تا بتوانیم از مشکلات و ایرادات و نقاط قوت و ضعف خودمان مطلع شویم و این خواسته شهید مطهری بوده و جزو امهات اندیشه سیاسی ایشان است که باید به آن توجه کنیم و بپردازیم تا بتوانیم به راه‌حل خوبی برسیم.

شریف لک زایی

روزنامه جام جم ، سیزدهم اردیبهشت 1391.