شریف لک‌زایی

اخبار، گفتگوها، یادداشتها، مصاحبه ها و مقاله های دکتر شریف لک زایی

امکان یا امتناع آزادی سیاسی
ساعت ۳:٥۸ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٥ آبان ۱۳۸۳  کلمات کلیدی: مقاله ، آزادی ، امام علی (ع) ، وبلاگ

پرسش اصلى نوشته حاضر این است که آیا مى‏توان از امکان و اعمال آزادى سیاسى در اندیشه‏ى امام على‏علیه‏السلام سخن گفت؟ و آیا اساسا مى‏توان در اندیشه و رفتار سیاسى ایشان مصادیق و سازوکارهایى براى آزادى سیاسى پیدا کرد؟

در پاسخ به سؤال فوق می توان به دو مدعا اشاره کرد: یکى این که بحث‏هایى نظیر آزادى، به ویژه آزادى سیاسى، در اسلام مسبوق به سابقه نبوده و نمى‏توان در اندیشه‏ها و متون اصیل اسلامى سراغى از آن‏ها گرفت؛ زیرا این بحث‏ها مقتضاى دوران مدرنیته است که از دوره‏ى مشروطیت وارد فضاى سیاسى و ادبیات سیاسى ایران شده است. به این ترتیب در این نگاه نمى‏توان به متون و اندیشه‏هاى اصیل اسلامى براى نوع آزادى سیاسى تمسک جست. بنابراین آزادى سیاسى و مصادیق آن، مانند: حق تعیین سرنوشت، آزادى بیان، آزادى انتخابات و رأى دادن، تشکیل اجتماعات و احزاب سیاسى و آزادى مطبوعات و...، اقتضاى زندگى سیاسى کنونى است و نمى‏توان سابقه‏اى براى آنها در گذشته پیدا کرد. آن چه در گذشته وجود داشته، بحث از آزادى معنوى، با تأکید بر جنبه‏هاى درونى فردى است و نه جنبه‏هاى برونى و اجتماعى که با آزادى سیاسى نسبتى مى‏یابد.

مدعای دوم بر خلاف مدعاى نخست معتقد است که مى‏توان از امکان و اعمال آزادى سیاسى در اندیشه و عمل امام على‏علیه‏السلام سخن گفت و مصادیقى براى آن جست‏وجو کرد. و اساساً بحث از آزادى سیاسى در اندیشه و متون اصیل اسلامى مسبوق به سابقه بوده و چیزى نیست که پس از فضاى مدرنیته و در غرب پدید آمده باشد. مصادیق آزادى سیاسى؛ نظیر آزادى بیان، حق تعیین سرنوشت، آزادى انتقاد و آزادى گروه‏هاى سیاسىِ مخالف و... در حکومت امام على‏علیه‏السلام وجود داشته است و تنها امروزه شکل ظاهرى آنها تغییر نموده، اما محتوا و مضمون همان است. به عنوان مثال در این مدعا، از امر به معروف و نهى از منکر، یک برداشت دموکراتیک و آزادى گرایانه مى‏شود که نقش اساسى و مهم آن در حکومت آشکار مى‏گردد؛ زیرا مردم با عنایت به این اصل، به امر نظارت بر حکومت و حاکمان پرداخته و هر گونه نارسایى و نابسامانى و انحرافى را در حاکمان ببینند، بدون این که عوارض منفى براى افراد داشته باشد و از عواقب آن وحشت داشته باشند، گوشزد مى‏کنند و حاکمان نیز متقابلاً پاسخ‏گو هستند.

 دو مدعاى فوق در پاسخ به سؤال اصلى این مقاله مطرح و مورد بررسى و آزمون قرار مى‏گیرد، امّا مدعاى مختار این پژوهش مدعاى دوم مى‏باشد و طبیعتاً اثبات این مدعا، ابطال مدعاى دیگر را به همراه خواهد داشت. در ادامه مباحث را در چند بخش پی می گیرم.

 شاید لازم باشد در ابتدا به مفروض اساسی این مقاله نیز اشاره شود و آن این است که، انسان آزاد آفریده شده است و موجودى مختار مى‏باشد، بنابراین در طول زندگى خویش آزادانه دست به تصمیم‏گیرى و انتخاب مى‏زند و به هر سوى که بخواهد مى‏تواند حرکت کند. زندگى انسانها بر اساس جبر پایه ریزى نشده و اگر این گونه بود، اساساً دعوت پیامبران الاهى نیز چیز مطلوبى نبود. آن چه مى‏توان از اساس دعوت پیامبران آموخت، جنبه‏ى مختار بودن و آزدى انسان در تعیین راه و روش زندگى خویش است. پیامبران الاهى انسانها را به سوى حق و حقیقت فرا مى‏خوانند و انسان‏ها در پذیرش و عدم آن مختارند.

مسأله‏ى آزادى و آزادى سیاسى، یکى از اساسى‏ترین بحث‏هاى سیاسى روز جامعه ما است. جست‏وجو در اندیشه و رفتار امام على‏علیه‏السلام راه گشاى چالش‏هایى است که بر سر راه آزادى در جامعه‏ى ما وجود دارد. فایده‏ى انجام چنین پژوهش‏هایى -علاوه بر آشنایى با اندیشه و رفتار امام على‏علیه‏السلام‏درباره آزادى- مى‏تواند راه کار و سازوکارى براى افراد و نهادهاى موجود در جامعه باشد، که به آن حضرت تأسى نموده و از اندیشه و رفتار آن حضرت پیروى کنند، تا از این طریق بتوانیم به برپایى یک نظام سیاسى مطلوب دست یابیم.

برای مطالعه ادامه مقاله اینجا را کلیک فرمایید.

در زمینه اندیشه امام علی مطالعه مقاله پیام علی برای سیاستمداران توصیه می‌شود.