شریف لک‌زایی

اخبار، گفتگوها، یادداشتها، مصاحبه ها و مقاله های دکتر شریف لک زایی

برای آزادی
ساعت ۱:۱٧ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢۱ بهمن ۱۳۸۳  کلمات کلیدی: یادداشت ، نقد فیلم ، انقلاب اسلامی ، وبلاگ

برای نگارنده بسیار دل‌انگیز بود که برای نخستین‌بار به طور کامل فیلم «برای آزادی» ساخته آقای حسین ترابی را که پنج‌شنبه شب از سینما یک پخش شد دیدم. به‌رغم اینکه فیلم به صورت مستند تهیه شده است، اما با توجه به اینکه واقعیات یک انقلاب مردمی در آن منعکس شده است از جذابیت‌های قابل تحسین بسیاری برخوردار است. شاید یکی از حسن‌هایی که توانسته است قابلیت‌های این فیلم را افزون نماید غیر سفارشی بودن آن است. در واقع فیلم از این حسن مهم برخوردار است که کار دل است و نه توصیه و سفارش این و آن. که اگر این گونه بود چنین مجموعه دل‌انگیزی به وجود نمی‌آمد. چنان که اصل انقلاب مردم ایران به طور خودجوشی انجام گرفت فیلم مذکور نیز به گونه خودخواسته و خودجوشی آماده شده است. فیلم ترابی، خواسته‌های یک ملت آزادی‌خواه و عدالت‌طلب را به خوبی نمایش می‌دهد. همه به نحو خودجوشی در فیلم حضور دارند. حتی خود فیلم نیز محصول این خودجوشی و حضور مستقیم و مشاهده ناب و بی‌ریا است.

ترابی نمایش خود را از حادثه سینما رکس آبادان و قبرستان و به خاک‌سپاری قربانیان این فاجعه و شیون و زاری و گریه و آه و اندوه و حماسه و شور و شعور بازماندگان آغاز می‌نماید که به طور آشکاری به شاه لعن و نفرین سر می‌دهند. آمیختگی همه اینها با سینه‌زنی و زنجیرزنی عزاداران و سوگواران، معنای خاصی را القا می‌کند: استفاده از نمادهای مذهبی برای اعتراض و شورش. گرچه در اینکه ترابی آغاز یک انقلاب مردمی را به حادثه‌ای هر چند مهم هم‌چون حادثه دلخراش سینما رکس تقلیل داده است می‌توان چون و چرا و تأمل کرد، اما توانسته است نمادهای مذهبی را که در متن اعتراض‌ها وجود دارد به خوبی در معرض رؤیت تماشاگران قرار دهد.

برای آزادیُ فیلمی بسیار جامع و کامل در تحلیل انقلاب ایران است. همان‌گونه که اعتراضات خودجوش بخش‌های مختلف مردم نشان داده می‌شود در همان حال نظام سیاسی پوسیده‌ای به نمایش درمی‌آید که کارگزاران آن دست به سینه منتظر ورود و حضور شاه هستند تا دست او را ببوسند. تملق و چاپلوسی و نوکرمآبی موجود در این نوع مناسبات از یک سوی و غرور و نخوت و تکبر از سوی دیگر تنها بخش‌هایی از یک نظام سیاسی فاسد و مستبد است که آخرین روزهای عمر خود را سپری می‌کند. فیلم حتی به سراغ نخست‌وزیر وقت، بختیار، هم می‌رود تا با انجام گفت‌وگویی شرایط دشوار موجود و سردرگمی کارگزاران را به خوبی بازتاب دهد.

ترابی در فیلم برای آزادی به خوبی توانسته است عناصر و ابعاد یک انقلاب اجتماعی و بزرگ مردمی را ناخواسته به تصویر بکشد. چنان که گفته‌اند در تحلیل هر انقلابی باید به چند عنصر اساسی توجه داشت: رهبری، مردم، ایدئولو‍زی، سازمان. حضور مردم در این فیلم به گونه بسیار خوبی به نمایش درآمده است و جای هیچ تردیدی را برای وصف مردمی و گستردگی انقلاب ایران باقی نمی‌گذارد. از سوی دیگر رهبری و رهبران انقلاب نیز به خوبی ترسیم شده‌اند و حتی عجز و سستی رهبران مخالف انقلاب نیز به گونه مؤثر و مفیدی به تصویر کشیده شده‌اند. ایده‌های طرح شده نیز در قالب دیوار نوشته‌ها، شعارهای داده شده توسط مردم و گفت‌وگوها و مصاحبه‌ها و گوشه‌هایی از سخنرانی‌های جسته و گریخته در حال ترسیم زوایای ایدئولوزی این انقلاب بزرگ است. و در آخر باید گفت که اوج انقلاب با پیدایش اعتراض های گسترده که توسط نهادهای کهن سنتی و جدید، یعنی مساجد و حوزه های علمیه و دانشگاه ها سازمان دهی شده است، جای خود را در تحلیل انقلاب به درستی نشانه رفته است. عنصر خشونت نیز در فیلم به گونه‌ای بسیار طبیعی و مشهود به نمایش درآمده است. خشونتی که وقتی ترابی از آن سخن می‌گوید، بغض خود را نمی‌تواند کتمان کند.

تمام صحنه‌هایی که در فیلم نشان داده می‌شود به صورت ضمنی القا کننده این موضوع است که بقا و پایداری هر نظام سیاسی مبتنی بر اقبال و پذیرش و حمایت مردم است. در واقع همراهی و همگامی مردم می‌تواند پایه‌های یک نظام سیاسی را مستحکم سازد و در پیش‌برد امور مؤثر واقع شود. ترابی نشان داده است که چگونه مردم ایران، منش شاه و سلطنت را نفی می‌کنند و چگونه عدل و آزادی را فریاد می‌زنند. و بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که پیمان مردم با حاکمان در بسط و گسترش عدل و آزادی است و اگر جز این باشد باز هم طرد و نفی خواهد شد. مردمی که منش شاهانه و سلطنت منشانه را نفی کرده اند و با آموزه های ناب دینی پیمان بسته اند انتظار ندارند که دیگربار در اشکال دیگری همان منش بازتولید شود.

حضور جوانان و زنان به نحو بسیار مطلوب و جذابی به نمایش درآمده است و نشان می‌دهد که تا چه اندازه حضور و نقش آنان مؤثر بوده است. شاید بتوان گفت که آنان گرچه دارای محرومیت‌های شدید و گسنرده‌ای بوده اند اما حاضرند برای دست‌یابی به آزادی و عدالت و استقلال، دست از جان بشویند و نظامی مردمی را پدید آورند. چنان که هر گاه فضایی به وجود آمده است جوانان قابلیت‌ها و استعداد خود را نشان داده‌اند. مفاهیم فاخری همچون آزادی و عدالت و استقلال، خواسته اساسی مردمی است که سال‌ها از آنها محروم بوده و اکنون خود، خواسته‌اند تا به این خواست اصیل و تاریخی خود جامه عمل بپوشانند.

فیلم «برای آزادی» قبل از هر چیز نشان می‌دهد که انقلاب مردم ایران برای آزادی و عدالت بوده است و تحقق آزادی و عدالت را نیز در عمل به آموزه‌های دینی جست‌وجو می‌کند. به دیگر سخن، راه تحقق ارزش های دیرین و ولای بشریت، یعنی عدالت و آزادی، همانا کاربست آن در حوزه عمل است.

مطلب حاضر در سایت بازتاب نیز منتشر شده است.